Lidia Varbanova

Appendix: Mapa badań naukowych/ rozszerzona bibliografia na temat wpływu Europejskich Stolic Kultury na niezależny sektor kulturalny

Krótkie wprowadzenie

Europejska Stolica Kultury - ESK (European Capital of Culture – ECOC) to tytuł przyznawany miastu w Unii Europejskiej na okres jednego roku. W tym czasie miasto ma niepowtarzalną szansę zaprezentowania swojego życia i rozwoju kulturalnego na szerokiej arenie Europejskiej i międzynarodowej. Wiele europejskich miast wykorzystało te szansę aby widocznie (i w niektórych przypadkach całkowicie) zmienić swoją infrastrukturę kulturalną, napędzić lokalną gospodarkę, przyciągnąć turystów i poprawić widoczność miasta za granicą [1].

Wytyczne program ESK sugeruje, aby miasta ubiegające się o tytuł wzięły pod uwagę następujące kwestie:

1. Strategiczna wizja i planowanie, wdrażanie jasnych celów Turystyki kulturalnej.
2. Włączanie mieszkańców i integrowanie lokalnej kultury
3. Struktury zarządzania i rozwój partnerstwa
4. Spuścizna po procesie przygotowawczym i programie

Już w 1991 roku organizatorzy Europejskich Stolic Kultury stworzyli Sieć Europejskich Stolic Kultury i Miesięcy (Network of European Cultural Capitals and Months - ECCM). Ze swoją siedzibą w Luksemburgu, sieć ta pośredniczyła w wymianie i rozpowszechnianiu informacji, głównie wśród organizatorów wydarzeń. W 1994 roku sieć przeprowadziła pierwsze pełne badanie nad wpływem ESK na otoczenie.

W grudniu 2006 roku, w węgierskim mieście Pécs, powstała Uniwersytecka Sieć Europejskich Stolic Kultury (University Network of the European Capitals of Culture - UNeECC). U jej podstaw leżało przekonanie o użyteczności uniwersytetów i kręgów naukowych w Europejskich Stolicach Kultury w stymulowaniu nowych form akademickiej i edukacyjnej współpracy międzyinstytucjonalnej.

Od powstania program Europejskich Stolic Kultury poszczególne miasta, organizacje i władze lokalne i centralne mocno zainwestowały w przedsięwzięcia kulturalne. Wpływ tych inwestycji oraz krótko- i długofalowe korzyści wynikające z zaangażowania w kulturę były przedmiotem Badań i analiz rzeszy naukowców, zarówno z samych miast – Stolic Kultury, jak i z zewnątrz. Dla LabforCulture najbardziej interesującym aspektem całego przedsięwzięcia jest katalizujący efekt działań ESK w perspektywie lokalnej i regionalnej, jak również zaangażowanie małych i średnich organizacji kulturalnych i ich publiczności w proces planowania i wdrażania głównych przedsięwzięć kulturalnych obchodów Roku.

Nasze zainteresowania pokrywają wpływ tych działań na:

• lokalny i regionalny potencjał kulturowy (ludzi, nie tylko budynków);
• powiązanie lokalnej sztuki i działań kulturalnych z różnorodnymi społecznościami;
• współpracę na polu kultury między lokalnymi społecznościami w Europie.

Najczęściej dostrzegany wpływ/ parametry ewaluacji

Parametry ewaluacji zidentyfikowane w materiałach dotyczących ESK zanalizowanych przez LabforCulture, związane są głównie z: ekonomia, turystyką, marketingiem, infrastrukturą, oraz społecznymi I kulturowymi rezultatami. Oto kilka przykładów, zaczerpniętych z różnych źródeł:

• Parametry ekonomiczne: zdolność sektora kultury do wytwarzania miejsce pracy, wpływ ESK na ekonomiczną strukturę miasta, ekonomiczne przebudzenie się miasta jako rezultat kulturowej regeneracji, publiczne i prywatne inwestycje w odnawianie publicznej przestrzeni i modernizacja ośrodków kultury, prywatne fundusze wydawane na konsumpcję kulturalną, publiczne fundusze wydawane bezpośrednio na programy kulturalne, inwestycje w nowy sprzęt i zaplecze kulturalne, przyciągnięcie nowych inwestorów, długofalowy wpływ na cały region i gospodarkę narodową.
• Parametry turystyczne: wkład turystyki w lokalną gospodarkę, rozwój racjonalnej polityki turystycznej, wpisanie miasta na listę najpopularniejszych celów turystycznych, przyciągniecie odwiedzających, profil turystów związanych z ESK i ich finansowa kontrybucja.
• Parametry marketingowe: oddźwięk medialny, poprawa lub Zmiana wizerunku miasta, tworzenie długotrwałego wizerunku miasta i jego kultury, poprawa marketing miasta (marketing miejsce) jak narzędzie wspierające I rozwijające unikalność i atrakcyjność miasta, promocji zrównoważonego wytwarzania lokalnych produktów I usług, partycypacja kulturowe.
• Parametry infrastrukturalne: generalny długotrwały rozwój infrastruktury kulturalnej, stymulacja i Transformacja rozwoju miasta, rozwój nowej jakością projektowania miasta.

Wczesne badania ESK (przed 1990) nie poświęcały wiele miejsce parametrom ekonomicznym. Glasgow będąc Europejską Stolicą Kultury w 2000 roku wprowadziło nowy trend do Badań związanych z wpływem programu na miasta, podkreślający wagę rozwoju gospodarczego i poprawy wizerunku.

W ostatnich latach Europejskie Stolice Kultury stały się motorami napędzającymi rozwój gospodarczy i odrodzenie miasta. Ostatnich trzech-czterech latach wielu badaczy zainteresowało się ekonomicznym, turystycznym i marketingowym wpływem programu na rozwój miast. [2].

Przykłady mierzenia wpływy program na zmiany organizacyjne i związane z zarządzaniem w sektorze kulturalnym miast, takie jak powiększenie mocy organizacyjnej w sektorze, zaufanie możliwościom organizacyjnym organizacji artystycznych, wkład do procesu doskonalenia się instytucji, rozwój lokalnej kreatywności, polepszone zdolności managerskie liderów i pracowników sektora kultury, budowanie generalnej instytucjonalnej jakości, zdobywanie umiejętności marketingowych niezbędnych do pozyskiwania nowej publiczności, do są sporadyczne.

Przedstawiona mapa źródeł wiedzy na temat ESK I jego wpływu nie tylko identyfikuje dostępne materiały dostarczające szczegółowej analizy jednego miasta (lub analizy porównawczej) zachodzących w nich miękkich efektów wynikających z programu, takich jak: podbudowanie lokalnej dumy, polepszenie zrozumienia społecznego.

Przedstawiona mapa źródeł wiedzy nie przedstawia badań zwierających całościowe analizy jednego miasta (lub analizy porównawcze) i związanych z nim „miękkich” rezultatów programu ESK takich jak większa duma z lokalnej przynależności, poprawa komunikacji w lokalnej społeczności, mobilizowanie mieszkańców, poziomy i narzędzia powiązania lokalnych działań kulturalnych z ich zróżnicowanym odbiorcą, oraz dialog interkulturowy.

Zmiany w narzędziach, modelach, wzorcach i intensywności współpracy na polu kultury pomiędzy lokalnymi społecznościami Europy, będące rezultatem programu ESK również nie są uwzględniane jako parametr w końcowych raportach i ewaluacjach (wyjątkiem jest rozdział „Współpraca regionalna” w końcowym raporcie Luksemburga z 2008 roku).

Najważniejsze prace i parametry związane z “lokalnymi możliwościami kulturowymi” i z lokalną współpracą na polu kultury.

Większość przeanalizowanych źródeł związanych jest z ewaluacja poszczególnych miast. Jeden z pierwszych raportów sporządzony został przez J. Myerscough i inni, i związany był z badaniem pływu programu ESK na Glasgow w 1990 roku [3]. Raport z 2001 roku autorstwa GiannaLii Cogliandro oceniał zalety i wady współpracy w ramach ESK, używając tego doświadczenia do ułatwienia wdrażania sieci kulturalnych w Europie [4]. Porto (2001), Salamanka (2002), Graz (2003), Cork (2005), Sibiu (2007) to miasta będące Europejskimi Stolicami Kultury które z sukcesem przeprowadziły swoja ewaluację.

Mapa źródeł pokazuje, że nie ma dostępnego fokusowego badania wpływu Stolic Kultury na społeczne i kulturalne Zycie miasta, na rozwój społeczności i parametrów związanych z międzynarodową współpracą na polu kultury. Częściowe odpowiedzi na te pytania można znaleźć z różnorakich opracowań, artykułów i wystapień.

Analiza porównawcza miast również nie była opracowywana do momentu założenia w 2000 roku Grupy badawczej kapitału kulturowego ATLAS która zajęła się badaniami transnarodowymi. Pierwszym z ich raportów była analiza porównawcza będąca bazą do jakościowej analizy efektów ESK [5].

Praca B. Quinn et al z 2005 roku identyfikuje wymierne efekty przyznania miasto Cork tytułu Europejskiej Stolicy Kultury [6]. Jedna z konkluzji pracy mówi, że “dwadzieścia osiem przebadanych organizacji zaangażowanych w wydarzenia kulturalne związane z Europejską Stolicą Kultury stwierdziło, że dzięki temu zaangażowaniu udało się wykształcić nowe kontakty z innymi organizacjami, zarówno w samym Cork i w Irlandii, jak również zagranicą”.

W latach 2002-2005 w Centrum badań polityki kulturalnej (Centre for Cultural Policy Research ) na Uniwersytecie w Glasgow G. Beatriz przewodził projektowi badawczemu badającemu długofalowe efekty działań ESK w Glasgow w 1990 roku.

Kamieniem milowym w badaniach związanych ze stolicami kultury była praca Roberta Palmer a z 2004 roku „Europejskie miasta i Stolice Kultury” (“European Cities and Capitals of Culture”) napisana na zlecenie Komisji Europejskiej. Praca ta zbadała kulturalną, gospodarczą, turystyczną i społeczną recepcję programu ESK w latach 1994-2004 i poprzedzona była badaniem ewaluacyjnym ESK (1985-1993).

Praca wyróżnia sześć głównych aspektów niezbędnych do zbudowania europejskiego wymiaru ESK:

• Prezentacja wydarzeń z udziałem europejskich artystów;
• Współpraca, koprodukcja, wymiana;
• Rozwój europejskich tematów i kwestii;
• Identyfikowanie i celebrowanie aspektów Europejskiej historii, tożsamości i dziedzictwa obecnych w wybranym mieście;
• Partnerstwo co najmniej dwóch miast;
• Promowanie Turystyki w Europie.

Aspekty te są pośrednio związane z naszym przedmiotem badań: ”wpływem program ESK na współpracę pomiędzy lokalnymi społecznościami na polu kultury”. Przedstawiona mapa źródeł nie zidentyfikowała prac lub analiz porównawczych w których wymienione aspekty są należycie zbadane.

Raport Palmera wskazuje na kilka ważnych czynników warunkujących sukces ESK. Są to: zaangażowanie lokalne, partnerstwo, długofalowe planowanie, jasne cele, finansowanie na odpowiednim poziomie, polityczne poparcie. Palner jasno mówi, że „społeczne cele nie są priorytetowe dla większości ESK, ale prawie wszystkie ich projekty takie cele zawierają. Wiele ESK realizuje projekty stwarzające kulturalne możliwości grupom nie mieszczącym się w kulturowym mainstreamie („inkluzja kulturowa”). Takie inicjatywy skierowane są najczęściej do młodzieży, mniejszości etnicznych i niepełnosprawnych. Niewielka liczba ESK uznała te cele za kluczowe dla sowich działań. Jeszcze mniej ESK realizuje swoje projekty aby uzyskać czysto społeczne cele („instrumentalizm kulturowy”). Jednak ewaluacja społecznego aspektu programu jest zbyt nikła aby jej rezultaty były miarodajne. Ponieważ projekty społecznie zaangażowane stanowią duży potencjał dla ESK w tworzeniu długofalowych programów, zlecana jest głębsza ewaluacja tych kwestii”.

Opierając sie na wynikach badań Palmera, Komisja Europejska sporządziła rekomendacje i zmieniła procedury wyboru i monitoringu ESK, oraz położyła większy nacisk na kulturalne i europejskie komponenty programu.

Najnowsze opracowania, raporty ewaluacyjne i inicjatywy

Jedno z najnowszych opracowań wpływu ESK sporządzone na przykładzie Sibiu w Rumunii w 2007 roku, autorstwa G. Richardsa i Ilie Rotariu bada profil odwiedzających miasto pod kątem ich pochodzenia, zawodu, motywacji wyjazdowej, doświadczenia , charakterystyki podróżowania, wydatków i innych. Analiza pokazuje całe pokolenie potencjalnie cennych turystów i polepszenie się wizerunku miasta. Turyści nie byli jednak do końca przekonani o społecznym wpływie ESK, takim jak tworzenie społecznej jedności czy też poprawa jakości życia. Ponieważ ten wpływ jest mniej widoczny w krótkim okresie czasu, taki wynik nie jest zaskoczeniem.

Najnowszy raport Palmera [7] kreśli kilka ważnych trendów programowych ESK takich jak układanie programów z uwzględnieniem pory roku, układanie programu na wiele lat i europejski wymiar programów. Kryteria „Regionalnego partnerstwa” są przedstawione w raporcie jako ważne kryterium wyboru w konkursie ESK (jest to konsekwencja wyraźnego zmniejszenia się wielkości kandydujących miast).

Drugim ważnym wymogiem, niezbędnym aby mieć szansę na tytuł ESK, jest “Włączanie ludności lokalnej i integrowanie lokalnej kultury”. To kryterium jest najgorzej opracowane w przedstawionych pracach. Nie wiadomo do jakiego stopnia lokalne grupy i społeczności są zaangażowane w działania w ramach ESK. Istnieją jednak pojedyncze przykłady takich działań:

• W 2004 roku wprowadziło system “Ambasadorów”, do którego zgłosić mógł się każdy kto chciał uczestniczyć w przepływie informacji, realizacji wydarzeń i w innych działaniach. Zgłosiło się ponad 17 000 wolontariuszy z różnych grup społecznych mieszkających w Lille, formując „oddolny system informacyjny”. Rezultatem tej akcji było poczucie pracy zespołowej i zaangażowania społecznego, co poprawiło wizerunek miasta i przyczyniło się do szerszego społecznego poparcia dla programu.
• Jednym z celów Lille 2004 była „promowanie społecznej jedności i budowanie dumy i pewności siebie poprzez promowanie kreatywności i styczność z kulturą” [8]. “Zespoły operacyjne opracowały systemy monitorowania , ale nie zostały wdrożone żadne prace w celu systematycznego monitoring i ewaluacji tych działań” (str. 33). Analiza przypadków zawarta w raporcie z Lille jest próbą wykształcenia całościowej analizy wpływu ESK na kulturę, gospodarkę i społeczeństwo. Autorzy podkreślają, że „decyzja aby rozwijać obiekty użyteczności publicznej zamiast ikonicznych budynków miejskich może być przykładem dla innych miast” (str. 54”. Piszą również, że „najważniejszym czynnikiem warunkującym sukces ESK jest zmobilizowanie mieszkańców do działania, i jest to podstawowy element strategii komunikacyjnej. ESK które odniosły sukces były silnie wspierane przez ludność lokalną” (str. 56).

Jednym z najbardziej wyczerpujących raportów na temat ESK jest “Luksemburg i Wielki Region, Europejska Stolica Kultury 2007” (2008). Głównymi elementami analizowanymi w raporcie są: rozwój kulturalny, uczestnictwo w kulturze, marketing i komunikacja, rezultaty dla turystki i gospodarki. Rozdział 11 raportu zwraca szczególną uwagę na społeczne efekty programu, z uwzględnieniem: rozwoju widowni, jedności społecznej (związanej z imigrantami, młodzieżą, dostępem do kultury etc.). Rozdział 12 poświęcony jest trendom i cechom charakterystycznym dla współpracy regionalnej:

“Na sukces projektów międzyregionalnych złożyło się kilka czynników:

• Profesjonalna praca koordynatorów regionalnych i managerów projektów
• Silne poparcie ze strony polityków, dziennikarzy i innych grup opiniotwórczych
• Zaangażowanie w projekty ich partnerów i chęć współpracy z partnerami za granicą (historyczną, geograficzna, regionalną etc)
• Organizacja 30 tematycznych okrągłych stołów które były podstawą sprawnej i owocnej współpracy
• Płynna współpraca pomiędzy centralnymi i regionalnymi koordynatorami ESK
• Managerowie projektów zapowiedzieli kontynuację działań w kolejnych latach.” (str. 84)

Obiecującą nową inicjatywą jest Impacts 08 – program badawczy Uniwersytetu w Liverpoolu i Uniwersytetu im. Johna Mooresa. Celem tego przedsięwzięcia jest badanie wpływu Liverpoolu jako ESK w 2008 roku na kwestie społeczne, kulturalne, ekonomiczne i środowiskowe. Ważna w tej inicjatywie jest chęć „rozwijania ‘modelu badawczego’ służącego ewaluacji wielorakich rezultatów programów kulturalnych który może być stosowany w odniesieniu do innych miast w Wielkiej Brytanii i poza jej granicami”.

Inne nowe badania odnosi się do ESK 2008 w Stavanger w Norwegii i jest koordynowane przez Uniwersytet w Stavanger i Międzynarodowy Instytut Badawczy w Satavanger (International Research Institute of Stavanger – IRIS). To badanie wydaje się być pionierskie pod względem analizy powiązań między wydarzeniami ESK i codziennym życiem mieszkańców miasta.

Inną nowością na tym polu jest Centrum Dokumentacji Stolic Kultury w Atenach (Athens Documentation Centre on Capitals of Culture), które stawia sobie za cel zbieranie informacji o przeszłych, teraźniejszych i przyszłych ESK. Zebrano już materiały dotyczące ostatnich 35 ESK, które uzupełnione były kwestionariuszem badającym obszary: kontekst społeczno-ekonomiczny, historyczny i kulturalny, doświadczenia zebrane w ciągu roku ESK (cele, problemy, rezultaty) , programy artystyczne i społeczne, publikacje (katalogi, newslettery itd.), infrastruktura kulturalna (istniejące i powstałe miejsca), ewaluacja.

Mamy nadzieję, że badania prowadzone przez ww. ośrodki i centra rzucą światło na takie kwestie jak ewaluacja i charakterystyka działań związanych z lokalnymi i regionalnymi możliwościami kulturalnymi, powiązania pomiędzy lokalną sztuką a działalnością kulturalną, jak również na wskaźniki związane z zakresem, metodami i narzędziami współpracy kulturalnej w ramach Europejskich Stolic Kultury.

Appendix: Mapa badań naukowych/ rozszerzona bibliografia na temat wpływu Europejskich Stolic Kultury na niezależny sektor kulturalny

Przypisy:
[1] Program „Europejska Stolica Kultury” (ESK) został uruchomiony w 1985 roku przez Radę Unii Europejskiej. Od tamtej pory inicjatywa zdobywa coraz to nowych entuzjastów w całej Europie i stała się motorem przyciągającym turystów. Od 2004 roku ESK są wybierane na zasadzie współpracy międzynarodowej. W 2005 roku Cork w Irlandii było pierwszym miastem które otrzymało prestiżowy tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Każdego roku państwa członkowskie wybierają miasta które mają największe szanse na otrzymanie tytułu a Komisja Europejska rozdysponowuje fundusze przeznaczone na ten cel. Od 2005 roku instytucje UE zaczęły uczestniczyć w procesie wyboru miasta które będzie ESK w kolejnym roku.

W 1990 roku Rada uruchomiła program „Europejski Miesiąc Kultury”. Wydarzenie to jest w swojej formule podobne do ESK, ale trwa krócej i adresowane jest głównie do krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Każdego roku Komisja Europejska przyznaje granty na potrzeby Europejskiego Miesiąca Kultury. Choć o jego organizację ubiegać się mogą tylko państwa członkowskie UE, Rada UE może wyznaczyć państwo niezrzeszone w UE, jeśli wybór tej zostanie jednogłośnie zatwierdzony przez Radę.

[2] Besson, E. I Sutherland, M., Richards, G., Wilson J., Bianchinni, F.

[3] Myerscough, J., Booth, P. I Boyle, R. (1991-1993).

[4] GiannaLia Cogliandro (2001) “European Cities of Culture for the year 2000. A wealth of urban cultures for celebrating the turn of the century”.

[5] Greg Richards, Erik Hitters i Carlos Fernandes (2002) “Rotterdam and Porto: Cultural Capitals 2001: visitor research”.

[6] Quinn, B. i O’Halloran, E. (2005) “An analysis of Emerging Cultural Legacies”.

[7] Palmer, R. i Richards, G., “European Cultural Capital Report” (2007)

[8] Ibid.

Zdjęcia pochodzą ze stron:
Liverpool, Europejska Stolica Kultury 2008 http://www.liverpool08.com
Luksemburg, Europejska Stolica Kultury 2007 http://www.mcesr.public.lu
Cork, Europejska Stolica Kultury 2005 http://www.cork2005.ie
Lille, Europejska Stolica Kultury 2004 http://iis22.domicile.fr

Ściągnij cały artykuł w pliku PDF