Skrót raportu

W latach 2005–2006 Instytut ERICarts przeprowadził badanie pilotażowe dotyczące transgranicznej mobilności w europejskiej kulturze i sztuce (MEAC)[1]. Celem przedsięwzięcia, sfinansowanego przez LabforCulture, było zlokalizowanie głównych problemów obecnej polityki kulturalnej i naszkicowanie planu badań do szerszego, porównawczego studium na skalę europejską.

Projektem pilotażowym MEAC kierował komitet naukowy, a jego wyniki przedstawili Ilkka Heiskanen, Andreas Wiesand i Danielle Cliché – członkowie głównego zespołu kierowniczego w Instytucie ERICarts. Główny zespół koordynował badania, zgromadził podstawowe informacje i statystyki dotyczące mobilności artystów, zlecił analizę ośmiu konkretnych przypadków oraz zorganizował okrągły stół i trzy spotkania (tzw. „burze mózgów”) z komitetem naukowym MEAC, w którego skład wchodzili: Lluís Bonet, Ritva Mitchell, Luca dal Pozzolo i Veronika Ratzenböck.

W tym pilotażowym projekcie wykorzystano statystyki porównawcze i analizy przypadków w celu wychwycenia słabych punktów obecnej europejskiej polityki kulturalnej. Badania empiryczne skoncentrowały się głównie na spowodowanym przez sytuacje kryzysowe przepływie artystów z dawnych socjalistycznych krajów Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej na Zachód, oraz na barierach wjazdowych i utrudnieniach w karierze, które tam napotkali. Oprócz biurokracji imigracyjnej mobilność artystów była gnębiona na rynku pracy i w administracji artystycznej, na przykład poprzez przepisy dotyczące uznawania formalnych kwalifikacji, pozwolenia na pracę oraz wykluczenie artystów-imigrantów z krajowych systemów ubezpieczeń społecznych. Inne zidentyfikowane problemy dotyczyły umów o pracę, kwestii podatkowych a także transgranicznego płacenia tantiemów i innych wynagrodzeń związanych z prawami autorskimi.

Analizy przypadków z kilku krajów dostarczyły danych porównawczych na temat wymiany studentów oraz liczby studentów zagranicznych w uczelniach artystycznych. Z badań wynika, że w drugiej połowie lat 90. zaszła wyraźna zmiana: przepływ studentów spoza UE, zwłaszcza z Chin i krajów Azji Południowo-Wschodniej, wzrosły wykładniczo, a zagraniczni kandydaci lepiej od kandydatów krajowych radzili sobie na egzaminach wstępnych do najlepszych europejskich szkół i uczelni artystycznych, zwłaszcza muzycznych.

Wyniki analiz poszczególnych przypadków wykorzystano do opracowania typologii motywów, strategii i konsekwencji mobilności artystów, a także ograniczeń związanych z wjazdem i rozwojem kariery przemieszczających się artystów w krajach ich przyjmujących. Przykład pewnego włoskiego przypadku unaocznił istotną kwestię: wkład społeczności imigranckich w różnorodność europejskiej kultury i sztuki. Wyniki badania podkreśliły rolę przywódców intelektualnych tych społeczności w zachowaniu ich tożsamości i zdolności do rozwijania głównego nurtu kultury w ich nowym kraju.

Analizy konceptualne fazy pilotażowej koncentrowały się głównie na wyjaśnieniu zjawisk drenażu mózgów (brain drain), pozyskiwania mózgów (brain gain) i krążenia mózgów (brain circulation) oraz klasyfikacji ich potencjalnych przyczyn. Wyniki wykazały, że konieczna jest ocena tych zjawisk nie tylko od strony ekonomicznej (na przykład zysków i strat w zakresie kosztów kształcenia), ale także pod dwoma innymi względami: po pierwsze: pod względem ich wpływu na kreatywność i akumulację wartości niematerialnych, a po drugie: pod względem konkurencyjności europejskich branż kulturalnych, zwłaszcza wobec amerykańskiej dominacji w sektorach audiowizualnych. Wiele korzyści w tym zakresie przyniosły informacje dostarczone przez ostatnie badania oraz inne działania, takie jak badanie UNESCO dotyczące przepływu najważniejszych produktów i usług kulturalnych[2] oraz badanie europejskich inicjatyw związanych z mobilnością[3].

Badanie pilotażowe zamykają propozycje kolejnych działań, a mianowicie:

• systematyczne mapowanie i analiza praktyki i przyczyn międzynarodowej mobilności studentów kierunków artystycznych, artystów i innych osób zawodowo związanych ze sztuką, np. pośredników i „koordynatorów”, w Europie, ze szczególnym uwzględnieniem zmian kierunków przepływu oraz oceny postępów i recesji ruchów wewnątrzeuropejskich i – coraz częściej – globalnych;
• wykorzystanie analiz przypadków i wyników konferencji naukowych do lepszego zilustrowania konsekwencji mobilności dla karier artystów, w tym należących do diaspor, dla strategii i inwestycji krajów wysyłających i przyjmujących oraz dla nomadycznych lub wirtualnych „wędrówek mózgów”;
• rozszerzenie badań – zarówno analitycznie, jak i empirycznie – w sposób umożliwiający ocenę wpływu transgranicznego przepływu dóbr kultury i idei artystycznych nie tylko na krótkofalowe wyniki gospodarcze i różnorodność kulturalną, lecz także na a) przyrost wnoszonych przez sztukę europejskich „wartości niematerialnych” oraz b) konkurencyjność europejskich branż kulturalnych na rynku światowym.

[1]Raport ten przygotowała Ilkka Heiskanen z Instytutu ERICarts we współpracy z Ritvą Mitchell, Andreasem Wiesandem i Danielle Cliché.Projekt został nazwany „MEAC”. Jest to akronim angielskiej wersji wyrażenia „Dynamika, przyczyny i konsekwencje mobilności ponadgranicznej transgranicznej w europejskiej kulturze i sztuce” (Dynamics, Causes and Consequences of the Transborder Mobility in the European Arts and Culture).

[2]Instytut Statystyki UNESCO: International Flow of Selected Cultural Goods and Services, 1994–2003. UNESCO, Sector for Culture, 2005.

[3]Np. Program Mobilności Europejskiej Fundacji Kulturalnej, Amsterdam, lub „W ruchu” Nieformalnego Spotkania Teatru Europejskiego (IETM), Bruksela.

MEAC-I Report (pdf)

	Austria
	Balkans
	Finland
	France
	Lithuania
	Poland

	District and Clusters
	Russian Musicians
	Turin Migrants