Filipa Colaço jest artystką wizualną – specjalizuje się w sztukach plastycznych, jest również kuratorem sztuki współczesnej. Filipa pełniła rolę dyrektora zarządu Lugar Comum – Centrum Sztuki Eksperymentalnej w latach 2002–2004, a w latach 2000–2004 zasiadała w Radzie Zarządu Clube Português de Artes e Ideias.

Sytuacja sektora kulturalnego w Portugalii jest zbliżona do sytuacji w wielu innych krajach europejskich, gdzie sektor kulturalny jest w dużym stopniu zależny od finansów publicznych. Bardzo istotną rolę w rozwoju niezależnego sektora odgrywa również Ministerstwo Kultury. Państwo sprawuje kontrolę nad instytucjami narodowymi i o dużym znaczeniu tradycyjnym (np. muzea, opery, filharmonie itd.), przeprowadza selekcję artystów mających występować na międzynarodowych festiwalach (np. biennale), ale także zapewnia wsparcie finansowe artystom i niezależnym organizacjom bez ingerencji w zawartość programu artystycznego.

Znakomita większość przedsięwzięć twórczych wchodzi w zakres działań niezależnych kuratorów, koordynatorów i samych artystów. Niezależny sektor kulturalny w Portugalii zajmuje się nie tylko promocją wydarzeń kulturalnych, lecz także zachęca artystów do eksperymentowania, wymiany kulturalnej i indywidualnego rozwoju (poprzez dotacje, organizowanie staży itd.), a także wyznacza nowe trendy w dialogu z międzynarodową sceną kulturalną. Ze względu na elastyczność i możliwość szybkiego reagowania sektor niezależny ma również za zadanie promować różnorodność, multidyscyplinarność oraz wszelkie innowacje.

Historia

Obowiązek kultywowania, wspomagania oraz popularyzowania działań kulturalnych jest zapisany w Konstytucji uchwalonej po Rewolucji Kwietniowej w 1974 r.

Wszyscy mają prawo do rozrywek kulturalnych i działań twórczych, a także obowiązek kultywowania, chronienia i rozwijania dziedzictwa kulturowego.

Obowiązkiem Państwa, przy współpracy z odpowiednimi organizacjami, jest:

* zapewnienie wszystkim obywatelom dostępu do zasobów i mechanizmów działalności kulturalnej oraz wyrównanie wszystkich istniejących nierówności w tym względzie;

* wspieranie inicjatyw rozwijających wszelkie formy działalności twórczej, indywidualnej lub zbiorowej, a także działających na rzecz popularyzacji dzieł kultury i sztuki;

* popularyzacja ochrony i szacunku dla dziedzictwa kulturowego, tak by stało się ważnym elementem wspólnej tożsamości kulturowej;

* kultywowanie relacji z innymi społecznościami, zwłaszcza posługującymi się
językiem portugalskim, i dbałość o ochronę i rozwój kultury portugalskiej poza granicami kraju oraz

* koordynacja polityki kulturalnej z polityką realizowaną w innych dziedzinach.(Art. 78). (Pełna wersja dostępna na stronie culturalpolicies.net).

Mimo to jeszcze przez wiele lat po zakończeniu rewolucji w Ministerstwie Edukacji istniał tylko jeden wydział poświęcony kulturze, co znajdowało odzwierciedlenie w trudnościach budżetowych oraz braku spójnej polityki obejmującej zarówno
przedsięwzięcia tradycyjne jak i awangardowe.

Samodzielne Ministerstwo Kultury powstało dopiero w 1995 r. po uformowaniu się socjalistycznego rządu António Guterresa. W kolejnej dekadzie nastąpił istny wysyp nowych stowarzyszeń, spółdzielni i fundacji kulturalnych korzystających z pomyślnej koniunktury. Było to efektem istotnych zmian, jakie zaszły wówczas w dziedzinie kultury. Zostały one zapoczątkowane wraz z wyborem Lizbony na Europejską Stolicę Kultury w 1994 r. i Międzynarodową Wystawą Expo, która odbyła się tam w 1998 r.W 2001 r. Europejską Stolicą Kultury wybrano Porto. Ożywienie działalności kulturalnej podziałało stymulująco na proces pozyskiwania funduszy, uzupełnienie braków programowych, wymianę międzynarodową, a także umożliwiło stworzenie nowego środowiska pracy i uformowanie standardów dla sektora noszącego wcześniej wszystkie cechy działalności amatorskiej.

Dzięki tym wydarzeniom miały szansę wykształcić się nowe struktury. Niektóre z tych organizacji zostały stworzone wyłącznie na potrzeby jednego projektu, jednak z uwagi na odniesiony sukces zyskały większą stabilność.

Ustawa o sponsoringu

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych Ministerstwo Finansów wydało Ustawę o sponsoringu, aby zachęcić przedsiębiorstwa do wspierania działalności artystycznej. Od 1999 r. jest ona znana jako Statut Sponsoringu i gwarantuje ulgi podatkowe od inwestycji w działalność kulturalną.

Dzięki temu kultura zaczęła być postrzegana jako zjawisko mające wartość samo w sobie, nie zaś jako „dobroczynność” (popularne w Portugalii określenie na finansowanie działalności artystycznej). Wadą projektu było zaś to, że przedsiębiorstwa zaczęły tworzyć własne fundacje, aby zarządzały poczynionymi inwestycjami, włączając je w obręb swoich własnych strategii marketingowych, zamiast wspierać artystów i niezależne organizacje.

Przykładem fundacji stworzonych po wydaniu Statutu Sponsoringu może być Culturgest (utworzony w ramach Caixy, portugalskiego banku państwowego) lub Fundação EDP (przy przedsiębiorstwie energetycznym Electricidade de Portugal). W ramach decentralizacji kontroli rząd również uczestniczy w promowaniu niektórych fundacji, w tym Fundação Serralves w Porto oraz Fundação Berardo założonej niedawno w Lizbonie w celu zarządzania kolekcją milionera Berardo, właściciela największej prywatnej kolekcji popartu w Europie.

Polityka kulturalna

Ministerstwo Kultury wykorzystuje w swojej działalności trzy instytucje pośredniczące w kontaktach z artystami i organizacjami:

·Portugalski Instytut Sztuk Widowiskowych (IPAE) dla sztuk widowiskowych,

·Instytut Sztuki Współczesnej (IAC) dla sztuk wizualnych oraz

·Portugalski Instytut Kina i Telewizji (IPACA) dla kina i telewizji.(Nazwa tego ostatniego została zmieniona na Instytut Kina, Sztuk Audiowizualnych i Multimediów (ICAM), aby włączyć multimedia w obręb jego działalności, jednak nowy instytut nigdy nie zyskał funduszy ani odpowiednich kwalifikacji, aby działać w tej dziedzinie).

Z powodu coraz intensywniejszej działalności multidyscyplinarnej i transdyscyplinarnej pierwsze dwie organizacje zostały połączone w jeden instytut – Instituto das Artes (IA), który obecnie nadzoruje wszystkie aspekty współczesnej działalności kulturalnej.

Owe wielokrotne zmiany nazw instytutów wskazują na ciągłe próby dostosowania się do rzeczywistości i zachodzących w niej zmian. Ponieważ jednak każdy kolejny rząd wdraża nowe programy i strategie, każdej polityce kulturalnej brak skuteczności. Dyrektorzy i członkowie zarządu są mianowani zgodnie z agendami partii politycznych, zatem dokonania poprzedników często są eliminowane po każdej kadencji, co powoduje dużą niestabilność. W przypadku zamrożenia lub opóźnionego przydzielenia funduszy, co ma często miejsce, osłabiony sektor kulturalny staje w obliczu kryzysu. Do niedawna organizacje kulturalne nie były w stanie realizować programów z większym niż roczne wyprzedzeniem.

IA podjął próby zmiany tego stanu rzeczy, wprowadzając bardziej długofalową politykę oraz wyróżniając dwa różne typy finansowania działalności artystycznej:

·jednolity lub wieloelementowy coroczny program zapewniający organizacjom dofinansowanie przez okres trwający do trzech-czterech lat;

·roczny grant dla artystów lub jednorazowych projektów obejmujących dziedziny takie jak taniec, muzyka, teatr, sztuki wizualne, a także działalność multidyscyplinarną i transdyscyplinarną.(W 2006 projektowanie i architektura zyskały status osobnych dyscyplin).

Organizacje alternatywne

Ponieważ Ministerstwo Kultury dysponuje bardzo ograniczoną częścią budżetu (ok. 0,6%), nawiązało ono współpracę z innymi ministerstwami, aby wspólnie wspierać działalność artystyczną.

Współpracę tę określają dwie główne wytyczne:

·ochrona i popularyzacja języka portugalskiego oraz

·próba zbliżenia do siebie nauki i sztuki.

Organizacje rządowe w rodzaju Wspólnoty Państw Portugalskojęzycznych (CPLP) oraz Instituto Camões funkcjonują jako platformy polityczne ułatwiające międzynarodową współpracę.

W skład CPLP wchodzą wszystkie byłe kolonie oraz Brazylia. CPLP regularnie inicjuje spotkania pomiędzy różnymi ministerstwami, m.in. z udziałem Ministerstwa Kultury. Ich plan działania ma jedynie pośredni wpływ na niezależne organizacje, jednak z pewnością nie pozostaje bez echa, ponieważ instytuty narodowe są odpowiedzialne za wdrażanie wspólnej polityki dotyczącej wydarzeń kulturalnych, np. festiwali, spotkań artystów itp.

Instituto Camões działający pod auspicjami Ministerstwa Spraw Zagranicznych funkcjonuje w 95 krajach. Większość form działalności instytutu ma związek z nauczaniem języka portugalskiego na uniwersytetach, jednak w 14 spośród wymienionych krajów prowadzi on placówki Centro Cultural Português. Mają one za zadanie promować kulturę portugalską w krajach takich jak Japonia, Indie, Francja i Mozambik oraz sprawować bezpośredni nadzór nad osobami odpowiedzialnymi za realizację programu. Instytut nie posiada jednak zbyt dużych środków i wyróżnia się raczej konserwatywnym podejściem do działalności artystycznej.

Z drugiej strony wizja społeczeństwa informacyjnego doprowadziła do sformułowania poglądu, że nauki i sztuki nie należy rozpatrywać odrębnie, lecz powinny one toczyć ze sobą twórczy dialog. Jednym z kryteriów analizy projektu przeprowadzanej przez IA jest to, do jakiego stopnia dany projekt artystyczny uwzględnia zagadnienia z zakresu nauki i technologii. Co więcej, niektóre z protokołów Ministerstwa Nauki i Technologii (obecnie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego) opisujących sposoby wdrożenia nowych technologii w dziedzinie sztuki już zostały wykorzystane w praktyce.

Niezależny sektor: podsumowanie

Niezależne struktury sektora kulturalnego mogą pełnić rolę pośrednika pomiędzy państwem i artystami, ponieważ finansowanie jest w większości prowadzone za pośrednictwem istniejących struktur. W ten sposób tworzy się relacja partnerska. Dotej pory artyści najczęściej nie zajmowali się osobiście czynnościami administracyjnymi ani wymogami formalnymi potrzebnymi, by przedłożyć swój projekt. W sprawach tych zwykle polegali na pracownikach stowarzyszenia lub agentach.

W ostatnim czasie jednak coraz więcej artystów tworzy własne stowarzyszenia (mikrostruktury), aby otrzymywać dofinansowanie bez pośrednictwa innych agencji, co pozwala im zyskać większą niezależność. Poza działalnością twórczą artyści coraz częściej stają się asystentami producentów, zajmując się pracą administracyjną.

Aktywność państwa w sektorze kulturalnym jest uzupełniana przez związki z sektorem niezależnym oferującym ze swej strony lepszą widoczność, bliższy kontakt z publicznością i bardziej dynamiczny rozwój niż administracja publiczna i lokalna.

Niezależne organizacje odegrały w ostatniej dekadzie ogromną rolę. Uzupełniały one działalność administracji lokalnej, przedkładając projekty dla poszczególnych społeczności i szkół, a także wykonując ważne prace społeczne. W efekcie prowadzenia wspólnej polityki administracja zyskuje lepszy obraz, a niezależne struktury – możliwość zrealizowania swoich projektów w praktyce.

Wielu polityków na szczeblu lokalnym już dawno zrozumiało, że działalność kulturalna może zapewnić im popularność. W rezultacie współpraca z artystami i koordynatorami programów, poczynając od lat dziewięćdziesiątych, nieustannie wzrasta. Stale rosnące zadłużenie administracji lokalnych stanowi jednak poważną przeszkodę, a dążenia do ścisłej kontroli finansowej wpływają niekorzystnie na inwestycje.

Sieć

Dzięki pomocy funduszy unijnych od 1999 r. z inicjatywy państwa, władz lokalnych i struktur niezależnych powstało około 35 nowych centrów kultury. Była to część szeroko zakrojonego programu pierwszego Ministerstwa Kultury, zwanego Rede de Teatros (Sieć Teatrów), który przewidywał m.in. renowację starych budynków teatralnych i budowę nowych. W zamian za zapewnienie aspektu merytorycznego, niezależne lub częściowo niezależne organizacje (niektóre z nich opłacane przez lokalną administrację) zyskały pewną kontrolę nad tymi ośrodkami. Choć zjawisko samo w sobie wydaje się pozytywne, stanowi jednak pewne wyzwanie, ponieważ utrzymanie budynków i sprzętu wymaga zwykle dużych nakładów i licznej obsługi, co w rezultacie prowadzi do rozdysponowania dużej części przychodu. Nie jest bowiem możliwe utrzymanie dobrego poziomu artystycznego bez stabilnego budżetu.

W ten oto sposób w ciągu ostatniej dekady niezależny sektor uległ przedefiniowaniu, różnicując swoją działalność, przyciągając liczniejszą publiczność oraz wprowadzając nowe rodzaje usług (rozbudowując swoje struktury w dziedzinie muzyki, teatru i tańca).

Współpraca z narodowymi i międzynarodowymi organizacjami była, jak się zdaje, rozwiązaniem problemu ograniczonego budżetu instytucji zajmujących się twórczością, promocją i reprezentacją w sektorze kulturalnym. Wspólny budżet, zasoby ludzkie, decentralizacja funduszy oraz utworzenie sieci programowej jako katalizatora dla rozwoju kultury przyczyniły się do stworzenia ofert odpowiednich dla bardziej wymagającej publiczności. Profesjonaliści zyskali natomiast wiele nowych możliwości na skutek zwiększonej mobilności.

Mimo że pokolenie mentorów obecnych instytucji, którzy przyczynili się do rozwoju działalności kulturalnej, zdobyła wiedzę i doświadczenie na drodze rozwoju zawodowego (np. w niedochodowej organizacji Zé dos Bois (ZDB) lub O Espaço do Tempo), obecnie nawet niektórzy z czołowych działaczy biorą udział w specjalnych kursach. Tendencja ta utrzymuje się od czasu otrzymania funduszy unijnych w 1994, gdy Lizbona została wybrana Europejską Stolicą Kultury i pojawiła się konieczność podniesienia kwalifikacji kadry. Obecnie panuje powszechne przekonanie, że zarówno wiedza jak i doświadczenie są niezbędne dla prawidłowego rozwoju sektora kulturalnego.

Wnioski

Pomimo że przemysł kulturalny zaczął być w ciągu ostatnich lat bardziej ceniony jako ważny czynnik ekonomiczny (niektóre przedsiębiorstwa inwestują w działalność kulturalną dla zysku, cały sektor charakteryzuje się obecnie coraz wyższym poziomem zawodowstwa oraz zwiększoną liczbą kursów i szkoleń), starania sektora niezależnego, by osiągnąć większą elastyczność i łatwość adaptacji, nie okazały się pomyślne dla jego stabilności i warunków pracy.

W przypadku niektórych organizacji większość pracowników stanowią wolontariusze. Ponieważ budżet nie wystarcza na opłacenie stałego personelu, zatrudnienie wolontariuszy pozwala zminimalizować koszty. Jednakże są to zwykle młodzi niedoświadczeni ludzie, bez odpowiednich kwalifikacji, zwłaszcza w przypadku organizacji lokalnych. W ten sposób działalność przybiera charakter amatorski.

Bardzo niewielu profesjonalistom zatrudnionym w sektorze kulturalnym udało się osiągnąć względną stabilność zawodową. Większość z nich jest zatrudniana dorywczo itymczasowe bezrobocie jest tu rzeczą częstą. W efekcie spotykają się tu dwa światy: jeden wykwalifikowany i doświadczony, drugi niewykwalifikowany.

Konsumpcja produktów kultury stale się zwiększa, a wartość kultury jest powszechnie uznawana, jednak ogólna sytuacja tego sektora plasuje Portugalię w tyle za innymi państwami europejskimi. Z drugiej strony ostatnia dekada dowiodła olbrzymich zmian, jakie dokonały się w tym sektorze. Wielkie wydarzenia (np. Expo lub Stolice Kulturalne) i stale zmieniające się podejście do produkcji i konsumpcji kultury stanowią pozytywny i obiecujący krok.

Bibliografia/nawiązania:

Dokumenty:

– Entidades Culturais e Artísticas em Portugal, Rui Telmo Gomes, Vanda Lourenço, Teresa Duarte Martinho, Observatório das Actividades Culturais (Obserwatorium Działalności Kulturalnej), 2006;

– GAVE Guia das Artes Visuais e do Espectáculo, Miguel Abreu, Conceição Amaral, Miguel Amado, Otelo Lapa, Rita Sousa Guerreiro e Sónia Monteiro, Instituto das Artes /Ministério da Cultura (Institut Sztuk Pięknych/Ministerstwo Kultury), 2006;

Strony internetowe:

– Ministério da Cultura (Ministerstwo Kultury), http://www.min-cultura.pt

– Observatório das Actividades Culturais (Obserwatorium Działalności Kulturalnej), http://www.oac.pt

– Insituto Camões (Instytut Camões), http://www.instituto-camoes.pt

http://www.instituto-camoes.pt/oinstituto.htm

– Polityka Kulturalna, http://culturalpolicies.net – Profile krajów, Portugalia, rozdział 5.1.1

– Europa – Brama do Unii Europejskiej http://europa.eu.int/comm/culture/eac/sources_info/pdf-word/annex1national_reports3pdf