Na wystawie europe.art, otwartej w kwietniu w sofijskiej galerii miejskiej, neon zaprasza gości do „diagnostyki obrazu”. Praca Samuila Stojanowa „Co sądzisz o Bułgarii?” pozwala pomniejszać i powiększać kontury Bułgarii, obracać je pod różnymi kątami, zmieniać punkt widzenia, liczbę dioptrii i możliwe efekty wizualne lub wady wzroku.
Poniższy artykuł dotyczy podobnego tematu. Powstał na podstawie kilku wywiadów z osobami czynnie uczestniczącymi w życiu kulturalnym Bułgarii. Z uwagi na stanowiska i doświadczenie naszych rozmówców rozmowy dotyczą wydarzeń kulturalnych i pytań o niezależną scenę artystyczną, instytucje kulturalne oraz – co równie ważne – potrzeb, braków i perspektyw związanych z oficjalnym, politycznym przystąpieniem Bułgarii do Unii Europejskiej w styczniu 2007 r.
Osoby zaproszone do rozmowy o osobistych doświadczeniach i do oceny zmian w polityce kulturalnej Bułgarii po 1989 r.:
Nie jest zaskakujące, że jednym z głównych problemów bułgarskiej polityki kulturalnej są stosunki państwa z trzecim sektorem, czyli kulturą.
Po upadku komunizmu w 1989 r. państwo stanęło przed koniecznością pozbycia się totalitarnej przeszłości, nie dystansując się jednocześnie od działań w obszarze kultury. Wyzwaniem było przeprowadzenie efektywnej i sprawnej decentralizacji oraz stworzenie warunków do powstania prawidłowo skonstruowanego i dobrze funkcjonującego sektora kultury. Takie same rekomendacje znalazły się we wczesnym i już nieaktualnym raporcie na temat stanu polityki kulturalnej w Bułgarii, który został przygotowany przez ekspertów Rady Europy.
Współczesna ocena wydarzeń tzw. okresu przejściowego – między 1989 r. a wstąpieniem do UE – musi obejmować analizę zdarzeń ze wspomnianego powyżej obszaru. Na początku okresu przejściowego traktowano to jako sposób na demokratyzację (słowo, które dziś może już brzmieć niemodnie).
Jest oczywiste, że zrobiono wiele w zakresie tworzenia polityk i podejść w sektorze kultury, a dokładniej – w zakresie tworzenia dobrze działającego trzeciego sektora. Bułgarskie Stowarzyszenie Menedżerów Kultury i liczne organizacje społeczne powołały ostatnio organizację Pozarządowa Rodzina Kultury i Sztuki (http://family.cult.bg). W ramach projektu sponsorowanego przez Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe (Powiernictwo Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowowschodniej, http://ceetrust.org) komitet ekspertów pracuje nad przejrzystością i efektywnością polityki kulturalnej.
Według ekonomistki kultury Biliany Tomowej, istotna zmiana zachodząca aktualnie w sektorze społecznym i organizacji pozarządowych polega na finansowaniu ich na szczeblu krajowym przez organizacje międzynarodowe, takie jak Pro-Helvetia (http://www.pro-helvetia.bg/), które same kończą działalność w Bułgarii.
Poza powyższymi, istnieje dążenie do zjednoczenia całego sektora. Wynika ono nie tylko ze wspólnych celów, ale również z chęci podejmowania wspólnych działań. Przykładem może być uczestnictwo ekspertów reprezentujących Pozarządową Rodzinę Kultury i Sztuki w debacie dotyczącej opracowania wytycznych dla Miejskiego Funduszu Kultury.
Na ile można prześledzić historię i logikę rozwoju, można powiedzieć, że to, co się teraz dzieje, to nie tylko wzrost organizacji kulturalnych jako instytucji, ale również stopniowa zmiana zakresu ogólnych dyskusji. Wczesne projekty, takie jak Technologiczny Park „Kultura” – które miały na celu konsolidację trzeciego sektora i spowodowały utworzenie krótko działającego Narodowego Forum Obywatelskiego na Rzecz Kultury – przez cały czas kładły nacisk na konieczność, aby interesy wszystkich były wspólnymi interesami wyłącznie członków sektora.
Dziś debata toczy się na inny temat. Dotyczy dużo bardziej świadomych praw i obowiązków, które mają doprowadzić do osiągnięcia określonych celów w polityce kulturalnej. Z tego powodu, zdaniem Biliany Tomowej, wysiłki powinny być skierowane na stworzenie trwałego partnerstwa – nie tylko między organizacjami wewnątrz sektora, ale także między przedsiębiorcami a państwem. Świadomość praw i obowiązków musi przybrać formę funkcjonalnego lobbingu na rzecz zwiększenia możliwości rozwoju sektora kultury.
Możliwości wynikające z takiego stanowiska będą oznaczać współpracę w opracowywaniu strategii dla kultury, która usystematyzuje i ułatwi pracę różnych organizacji i artystów zaangażowanych w tym obszarze. Ponieważ taka strategia jeszcze nie istnieje, Bułgaria stoi przed problemem rozdrobnienia pracy i braku dostatecznej trwałości działań i rezultatów. Stoimy przed takimi problemami, jak ograniczone finansowanie sektora, zarówno w kategoriach poziomu ogólnej kwoty pieniędzy przekazywanych przez państwo na cele kultury, jak i lepszego zarządzania tymi środkami.
Problemem decyzji politycznych podejmowanych przez państwo w zakresie zarządzania kulturą jest nadal brak przejrzystości. W tym miejscu należy wspomnieć o niektórych aktualnych bułgarskich tematach, takich jak utworzenie miejskich funduszy kultury, wstępne badanie możliwości utworzenia loterii lub wprowadzenia zasady 1% podatku, pojawienie się bloga dotyczącego polityki kulturalnej oraz rozpoczęcie debaty publicznej między ekspertami a przedstawicielami państwa.
Brak pełnego i uregulowanego politycznie kontekstu jest głównym problemem, z którym należy się obecnie uporać. Wciąż nie została sformułowana strategia dla ośrodków kultury, co stawia bułgarskiego artystę w „osamotnionej” pozycji. Według artysty Prawdoluba Iwanowa, stoimy przed sytuacją, w której rozwój kontekstu został wyprzedzony przez rozwój działań: „Odnoszę wrażenie, że kontekst i działania zmierzają w przeciwnych kierunkach, ewentualnie że kontekst stoi w miejscu – w przeciwieństwie do działań i osiągnięć poszczególnych artystów oraz organizacji pozarządowych na polu sztuki”.
Ten brak kontekstu jest dziś nawet silniej odczuwany – po integracji Bułgarii z Europą zarówno na szczeblu politycznym, jak i polityki kulturowej. Pod tym względem kultura i państwo znów spierają się ze sobą o konieczność przyjęcia odpowiedzialności. Z jednej strony, jak mówi Dejana Danajłowa, dyrektor ds. międzynarodowej polityki kulturalnej w dyrektoriacie ds. międzynarodowej polityki kulturalnej Ministerstwa Kultury: „Działacze kultury stoją przed wyzwaniem złożonych procedur związanych z wdrożeniem unijnych instrumentów finansowych. Mamy nadzieję, że zostanie to rozwiązane dzięki odpowiedniej pomocy metodologicznej wszystkich odpowiedzialnych instytucji”. Z drugiej strony, nacisk kładziony przez Biljanę Tomową na te same sprawy podkreśla odpowiedzialność instytucji, a szczególnie odpowiedzialność państwa za dostarczanie informacji o dostępnych środkach.
Kolejnym zadaniem państwa będzie stworzenie mechanizmów czynnego wsparcia. Jako przykład Biljana Tomowa wspomina o pomocy państwa sprzed kilku lat dla organizacji węgierskich, które złożyły projekty i wygrały konkurs w ramach programu Kultura, ale nie mogły samodzielnie zapewnić wymaganego udziału środków.
W tym przypadku chodzi oczywiście o wiele więcej niż tylko „pomoc metodologiczną”. Zgodnie z takim sposobem myślenia, kampanie lobbingowe, fora obywatelskie i debata publiczna powinny mieć na celu doprowadzenie do lepszej synchronizacji między państwem a trzecim sektorem – synchronizacji, która bazuje na wzajemnym zrozumieniu i odpowiednim podziale obowiązków i która ma na celu osiągnięcie określonych wyników w ramach wspólnej strategii. Wymaga to jednak od polityków świadomości roli kultury jako ważnego elementu prezentacji oblicza i wizerunku Bułgarii.
Równie ważne pod tym względem byłyby taki zagadnienia, jak utworzenie w Bułgarii muzeum sztuki współczesnej, pomoc galeriom krajowym w uczestnictwie w międzynarodowych targach sztuki, dojrzała i przemyślana praca na rzecz promocji współczesnych bułgarskich produktów kultury przez bułgarskie zagraniczne instytuty kulturalne itd.
We tych wszystkich kwestiach założeniem jest zrozumienie przez polityków faktu, że kultura daje wyjątkowość oraz tworzy obraz, który pozwoliłby nam wyróżniać się dzięki specyfice kulturalnej i stworzyć odpowiedni wizerunek polityczny – taki, który zapewniłby nam własne miejsce przy wspólnym europejskim stole negocjacji i współpracy.
Bułgaria jest dziś w niezręcznej sytuacji politycznej – jest członkiem UE, ale nie zintegrowała się jeszcze w pełni ze wspólnotą. Dopiero rozpoczyna się proces integracji ze wspólnymi europejskimi wartościami, modelami, kryteriami i regułami. Przebiega on równocześnie z tworzeniem odpowiedniego otoczenia społeczno-ekonomicznego. Zatem z jednej strony pozycja Bułgarii nie jest jeszcze odpowiednia, zwłaszcza jeśli porównamy gospodarcze możliwości uczestnictwa w tworzeniu i konsumpcji kultury. Przykładowo: „bilet lotniczy z Sofii do Wiednia jest dużo droższy niż bilety lotnicze na takie same trasy z Wiednia do miast zachodnich” (Georgi Tenew). Jednak z drugiej strony, pole do działań kulturalnych, a także możliwości indywidualnego uczestnictwa w produkcji kultury, są bardzo szerokie – nie istnieje już wiele formalnych i nieformalnych ograniczeń.
Perspektywa uległa zmianie. Biljana Tomowa, wspominając swoje ostatnie badanie, twierdzi: „Jeśli mówimy o charakterze menedżera sztuki w Bułgarii, zdecydowanie umieściłabym go w Europie, bo jego cechy nie są ani lokalne, ani regionalne”. Zmiana mała, ale nie bez znaczenia, potwierdzająca nowe wyzwania, przed jakimi stoimy.
Punkt ciężkości przesuwa się wraz z tytułem, a tytuł – z potrzebą jakości. „Wyzwania, jakie stoją przed bułgarską kulturą niezależną, zawierają się w otwarciu Europy na Bułgarię oraz w ryzyku, że niektóre z porzuconych uprzedzeń i stereotypów staną się uzasadnione”. (Prawdolub Iwanow)
Z tego punktu widzenia – co podkreślali wszyscy nasi rozmówcy – istnieje potrzeba lobbingu na rzecz zrozumienia przez polityków roli kultury jako kluczowego elementu zapewniającego stabilny rozwój. Oznacza to, że polityka dyplomacji przez kulturę musi zostać wcielona do wspólnej strategii finansowania i rozwoju kultury. Do tej pory główną rolę w podtrzymywaniu statusu produktów kultury w Bułgarii odgrywały zagraniczne instytucje kulturalne, np. Instytut Goethego, Instytut Francuski i British Council. Nie zaskakuje, że na ich rolę zwrócił uwagę Stefan Kitanow, na którego aktywność bezpośredni wpływ ma obecność na arenie międzynarodowej, współpraca i prestiż. Podkreślił on, że Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Sofii (http://www.cinema.bg/sff/) jest przede wszystkim „wizytówką państwa”: „Instytucje państwowe wiele zawdzięczają temu wydarzeniu” – mówi Kitanow.
Nie da się zaprzeczyć, że państwo czyni postępy w tym obszarze. Dobrym przykładem jest uczestnictwo Bułgarii w weneckim Biennale. Problem polega na tym, że wciąż nie są to zjawiska powszechne. Jak powiedział Georgi Tenew: „Integracja oznacza przemiany, zarówno w zachowaniach społecznych, jak i powszechnej dostępności działań artystycznych”. Oczywiście, można by w tym miejscu słusznie dodać – liczy się również trwałość.
Jest oczywiste, że Bułgaria wyszła już z etapu pracy „pionierskiej”, jak określił to Stefan Kitanow we wczesnych latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Jest też oczywiste, że zapożyczanie zagranicznych wzorców i działań, niezależnie od ich historycznej i aktualnej wagi dla okresu transformacji, jest teraz mniej istotne wobec konieczności opracowania określonego, narodowego modelu finansowania kultury i zarządzania nią: modelu, który zapewni optymalne warunki tworzenia kultury oraz jej uczestnictwa we wspólnym rynku, obejmującym nie tylko kulturę i sztukę, ale również wartości, kapitał, wpływ polityczny i, rzecz jasna, związane z tym inwestycje finansowe łączące się ze statusem.
Dramatis personae tego procesu kulturalnego – czyli artyści i organizacje publiczne – powinny dysponować coraz szerszą, zróżnicowaną ofertą pomocy oferowanej przez państwo.
Kończąc, podobnie jak na początku, należy podkreślić konieczność rozpoczęcia debaty publicznej oraz sformułowania strategii rozwoju kultury. Pozwoli to ustalić trwałe zasady działania i partnerstwa różnych podmiotów kultury. Proces ten można by rozpocząć od pytania, które moim zdaniem daje przynajmniej możliwość wyboru, a każdy wybór oznacza też wolność decyzji – „Jak widzisz Bułgarię?” czy nawet: „Jak chcesz widzieć Bułgarię?”.
LabforCulture jest inicjatywą partnerską Europejskiej Fundacji Kultury. LabforCulture jest wdzięczna swoim fundatorom za wsparcie
