Wiaczesław Riabczynskij, dyrektor Centrum Polityki Kulturalnej, Kiszyniów
(wrzesień 2005)

Od kiedy w 1997 r. rząd wydał rozporządzenie, że wszystkie organizacje pozarządowe muszą podlegać rejestracji, z większą lub mniejszą dokładnością można określić sytuację tych spośród nich, które działają na polu kultury w Mołdawii. W 1998 r. w kraju działało 585 organizacji pozarządowych, z których 22% zajmowało się kulturą. Większość z nich mieściła się w Kiszyniowie, a organizacje działające na prowincji stanowiły jedynie 14% tej liczby. Obecnie (2005 r.) w Mołdawii zarejestrowanych jest ponad 3400 organizacji pozarządowych, lecz tylko o 10–15% z nich można powiedzieć, że aktywnie działają.

Istotną cechą tego sektora w Mołdawii jest fakt, że jego rozwój w ogromnej części jest uzależniony od zagranicznych instytucji finansujących. Kierunek zainteresowań tych instytucji, zarówno w odniesieniu do organizacji, jak i dziedzin działalności, bezpośrednio wpływa na sektor organizacji pozarządowych. Ponieważ największe z tych instytucji nie wykazują większego zainteresowania rozwojem długoterminowych strategii wspierania kultury, liczba organizacji kulturalnych dramatycznie zmalała i stanowią one obecnie mniej niż 5% ogółu organizacji pozarządowych w Mołdawii.

We wszystkich dziedzinach działalności, łącznie z kulturą, między sektorem pozarządowym a organami decyzyjnymi panuje atmosfera ciągłego napięcia, często przeradzającego się w otwarty konflikt. Jest to skutek braku dialogu z decydentami oraz braku doświadczenia i tradycji współpracy ze strukturami państwowymi. Rzadki przykład odmiennego podejścia zanotowano w 2003 r., kiedy organizacje pozarządowe i pracownicy teatralni stanowczo sprzeciwili się projektowi ustawy o organizacjach prowadzących działalność teatralną i koncertową: w odpowiedzi utworzono komitet składający się z przedstawicieli władz państwowych i społeczeństwa obywatelskiego, który zaproponował nowy projekt ustawy, niedawno przyjęty przez parlament. Przykład ten pokazuje, że współpraca jest konieczna i możliwa oraz pomaga uniknąć nieporozumień, podejrzeń i konfliktów. Za taki stan rzeczy odpowiedzialność ponoszą obie strony. W przeciwieństwie do instytucji państwowych Mołdawii, które zajmują ugruntowaną pozycję, są dobrze zorganizowane i mają wyraźnie określone strategie, sektor pozarządowy jest niezorganizowany, podzielony i spontaniczny w swoich działaniach. Można zatem uznać, że to właśnie struktury państwowe powinny przejąć inicjatywę i rozpocząć dialog z organizacjami pozarządowymi. W ten sposób społeczeństwo obywatelskie zostałoby zaangażowane w wysiłki zmierzające do rozwiązania problemów kultury w Mołdawii.

Brak długoterminowych strategii działania organizacji pozarządowych w połączeniu z brakiem finansowego wsparcia oznacza, że stworzenie odpowiedniej bazy materialnej dla ich dalszego istnienia nie jest możliwe. To z kolei tworzy atmosferę niepewności, braku przekonania i wpływa nie tylko na ludzi działających w tych organizacjach, ale również na potencjalnych darczyńców. Doświadczenie pokazuje, że tylko organizacjom mającym mocne podstawy materialne w chwili utworzenia udało się przetrwać dłużej.

Ze względu na niewielką liczbę komputerów, zwłaszcza na terenach wiejskich, oraz na słabą znajomość języków obcych, dostęp do Internetu jest w sposób nieunikniony ograniczony, a także brak jest wiedzy o międzynarodowych projektach, sieciach i strukturach. Wielu działaczy kultury jest produktem sowieckich instytucji edukacyjnych, gdzie nie przykładano wagi do nauczania języków. Młodzi specjaliści rozpoczynający pracę w sektorze pozarządowym, którzy znają języki obce, często zwracają się ku lepiej dofinansowanym sferom działania: demokratyzacji społeczeństwa i środków masowego przekazu, organizacji demokratycznych wyborów itp.

Niską jakość projektów przedstawianych potencjalnym instytucjom finansującym można wyjaśnić niewielką liczbą specjalistów mających profesjonalne przygotowanie w dziedzinie zarządzania, jak również ograniczonym zaangażowaniem sektora we współpracę międzynarodową. Często bywa tak, że aktywiści działający w organizacjach pozarządowych nie wiedzą, które instytucje mogą ich potencjalnie finansować ani w jakiej formie należy przedstawić projekt. Zdarza się, że same projekty nie mają wiele wspólnego z celami instytucji finansujących.

Jednak mimo poważnych problemów związanych z finansowym przetrwaniem w kraju o słabo rozwiniętej gospodarce, rosnąca z roku na rok liczba zarejestrowanych organizacji pozarządowych to dobry znak wskazujący, że ludzie podejmują próby wypełnienia pustych miejsc w społecznej tkance kraju. Z drugiej strony malejąca liczba kulturalnych organizacji pozarządowych oznacza potrzebę znalezienia większej liczby źródeł pomocy finansowej dla projektów związanych z kulturą. W skali kraju, znaczącym krokiem w tym kierunku może okazać się przyjęcie ustawy o Krajowym Funduszu Kultury Mołdawii, którą obecnie rozpatruje Ministerstwo Kultury. Sytuacja może ulec poprawie dzięki ustanowieniu partnerstwa oraz współpracy między organami decyzyjnymi a organizacjami pozarządowymi. W skali międzynarodowej sytuację poprawiłoby pojawienie się w Mołdawii nowych zagranicznych instytucji finansujących dysponujących programami wsparcia projektów kulturalnych oraz szerszego zaangażowania operatorów kulturalnych w międzynarodowe programy, co najmniej na poziomie informacyjnym.

Wymienione tu organizacje prowadzą działalność w wielu dziedzinach kultury i sztuki, takich jak: sztuki wizualne, performing arts, taniec, muzyka, zarządzanie, polityka kulturalna, dziedzictwo kulturalne, architektura, szkolenia i edukacja, literatura, działalność wydawnicza itp. Mimo różnic w doświadczeniu, specjalistycznej wiedzy, zasobach, kompetencjach i umiejętnościach mają jedną cechę wspólną: wszystkie są aktywne w swoich dziedzinach oraz rozwijają i realizują projekty, które mają wpływ na społeczeństwo. Mniej niż połowa z tych organizacji pozarządowych ma jakiekolwiek doświadczenie we współpracy ze strukturami międzynarodowymi. Mam nadzieję, że niniejsza prezentacja pomoże to zmienić oraz ustanowić bliższe związki między organizacjami pozarządowymi w Mołdawii i podobnymi organizacjami w innych krajach, a także znaleźć nowe źródła i możliwości finansowania.