Anna Bernadska, dyrektor programowy Centrum Rozwoju Edukacji Artystycznej, Kijów
(wrzesień 2005)

Organizacje pozarządowe są obecne na Ukrainie od chwili ogłoszenia niepodległości w 1991 r. Pojawiły się w wyniku liberalizacji i reform rynkowych, jakie dokonały się w trakcie przejścia Ukrainy od socjalizmu do demokracji.

Większość organizacji pozarządowych zaangażowała się w reformy ekonomiczne i społeczne, zaś organizacje zajmujące się kulturą skupiły się na promocji nowo odkrytej tożsamości narodowej i dumy z języka i kultury Ukrainy. Zajęły się sztuką współczesną we wszystkich jej przejawach, edukacją, wspierały rozwój polityki kulturalnej oraz działały na rzecz postępu w sferze zarządzaniu sztuką. Organizacje pozarządowe zajmujące się kulturą były aktywne na arenie międzynarodowej i szybko przyjęły nowoczesne metody działania, podczas gdy kontrolowane przez państwo instytucje kulturalne Ukrainy pozostały w tyle.

Pozarządowe organizacje kulturalne są rozsiane po całej Ukrainie, jednakże organizacje działające w Kijowie i innych dużych ośrodkach miejskich są lepiej rozwinięte niż te na prowincji. Trudno określić liczbę organizacji kulturalnych: według źródeł jest ich od dwustu do trzystu. Większość z nich to niewielkie grupy, bez rozwiniętych struktur organizacyjnych. Brak rozwiniętej infrastruktury organizacji pozarządowych jest wynikiem niewystarczających możliwości finansowania oraz ograniczeń prawnych.

Pierwszą próbą prawnej normalizacji działania organizacji pozarządowych, ale nie instytucji państwowych były przyjęte w 1992 r. Podstawy prawodawstwa w kulturze. Przepisy te określiły organizacje pozarządowe jako jednostki prawne mające takie same prawa do finansowania, jak instytucje państwowe. Mimo tego organizacje pozarządowe działające w sferze kultury pozostawały poza systemem finansowania rządowego. Przez niemal czternaście lat jedynym źródłem finansowania dla organizacji pozarządowych zajmujących się kulturą były zagraniczne fundacje i ograniczony sponsoring ze strony firm. Dzięki temu przez wiele lat organizacjom tym udawało się przetrwać bez finansowania z państwowej kasy.

Ze względu na ograniczenia prawne wypracowany dochód organizacji pozarządowych pozostaje na niskim poziomie. Organizacjom kulturalnym, jeśli chcą utrzymać swój status organizacji typu non-profit, nie wolno podejmować działalności komercyjnej w pełnym zakresie. Ograniczenia te miały i nadal mają negatywny wpływ na organizacje działające w dziedzinie kultury oraz na ich zdolność przetrwania.

Ostatnie reformy polityki kulturalnej, których odbiciem jest nowy koncepcyjny plan polityki państwa w dziedzinie kultury, umożliwiły instytucjom kulturalnym – zarówno państwowym, jak i niezależnym – zwiększenie wypracowanego i pochodzącego z datków dochodu poprzez aktywniejsze podejmowanie działań komercyjnych i zbieranie funduszy. Jednakże wiele organizacji pozarządowych musi jeszcze przyswoić sobie praktykę zbierania funduszy.

Liczba przepisów zachęcających do przekazywania datków i udzielania wsparcia organizacjom kulturalnym przez osoby fizyczne wciąż jest niewielka, mimo istnienia ustawy o działalności charytatywnej i organizacjach dobroczynnych (1997 r.), która przyznaje ulgi podatkowe do wysokości 4% opodatkowanego dochodu przekazanego na rzecz budżetów lokalnych i organizacji typu non-profit. Chociaż proponowane ulgi podatkowe miały promować zwiększenie liczby prywatnych datków na rzecz kultury, to powszechnie panujący na Ukrainie zwyczaj ukrywania rzeczywistej wysokości dochodu uniemożliwił realizację tych przepisów w praktyce. Od wielu lat dyskutuje się na temat projektu ustawy o mecenacie, której założeniem jest ożywienie działalności charytatywnej, lecz nie przyniosło to jak dotąd żadnych efektów.

Sytuacja finansowa pozarządowych organizacji działających na rzecz kultury jest bardzo trudna. Podejmują one jednak działania mające na celu doprowadzenie do reformy restrykcyjnych zasad dostępu do finansowania z państwowej kasy oraz uzyskanie możliwości generowania dochodu wypracowanego. Ostatnie zmiany umożliwiły im tworzenie partnerstw z lokalnymi samorządami oraz branie udziału w konkursach organizowanych przez Ministerstwo Kultury i Turystyki, w których nagrodą jest przyznanie dotacji.

Mimo finansowych przeszkód stojących przed organizacjami pozarządowymi na Ukrainie, wiele z nich aktywnie szuka możliwości podjęcia międzynarodowej współpracy. Taka współpraca odbywa się prawie wyłącznie na poziomie osobistych, a nie instytucjonalnych kontaktów. Choć rząd Ukrainy zadeklarował, że międzynarodowa współpraca w dziedzinie kultury ma polityczny priorytet, to niewiele zrobił, żeby tego dowieść. Wszechobecne biurokracja i korupcja w organach rządowych do niedawna uniemożliwiały Ukrainie dostęp do głównych fundacji i programów europejskich.

Jednakże sytuacja zaczęła ulegać zmianie. Miejmy nadzieję, że w następstwie pomarańczowej rewolucji kraj się ustabilizuje, korupcja zostanie ograniczona i uda się nawiązać współpracę na dużą skalę. Jeśli reformy w dziedzinie kultury odniosą oczekiwany skutek, kultura Ukrainy ma szansę rozkwitnąć i prezentować na arenie międzynarodowej pozytywny obraz kraju.