Diane Dodd i Melle Lyklema, Boekmanstichting
Kathinka Dittrich van Weringh, Europejska Fundacja Kultury / LabforCulture

Niżej opisane badania zostały przeprowadzone w celu zebrania i analizy dokumentów na temat zasad współpracy zewnętrznej w dziedzinie kultury między Unią Europejską i jej państwami członkowskimi a państwami trzecimi. Miało to za zadanie pomóc w ocenie, do jakiego stopnia państwa członkowskie UE popierają zwiększenie roli czynnika kulturowego w relacjach zewnętrznych oraz polityce zagranicznej.

Analiza setek dokumentów, raportów, wykazów umieszczonych na oficjalnych stronach, a także innych źródeł wykazuje gotowość państw członkowskich na współpracę zewnętrzną w dziedzinie kultury, zwłaszcza jeśli dotyczy ona tych przedsięwzięć, gdzie UE mogłaby poprzeć lub rozwinąć inicjatywy państw członkowskich. Gotowość ta jest też wyraźnie widoczna w deklaracjach politycznych wszystkich państw UE oraz w tym, że wszystkie one podpisały traktat z Maastricht wraz z późniejszymi zmianami (traktat amsterdamski). Traktat stwierdza obecnie, że państwa członkowskie będą „wspierać współpracę kulturalną z państwami trzecimi oraz kompetentnymi organizacjami międzynarodowymi” .

Badania pokazały liczne przykłady istniejącej współpracy w kluczowych dziedzinach między państwami członkowskimi i państwami trzecimi. Wiele przedsięwzięć jasno sygnalizuje poparcie dla współpracy międzykulturowej i wielokulturowej; np. zaangażowanie państw członkowskich we współpracę międzyregionalną . Co więcej, w wielu przypadkach jest widoczna tendencja do rozszerzania istniejących przedsięwzięć wewnątrzrządowych w ramach polityki UE.

Badania wykazały, że priorytety geograficzne państw członkowskich w dziedzinie zewnętrznej polityki kulturalnej mają odzwierciedlenie w obecnych zewnętrznych programach UE uwzględniających element kulturowy. Na przykład oczywiste jest, że dla państw członkowskich UE najważniejsze są dobre relacje z innymi państwami członkowskimi oraz państwami sąsiadującymi, co z kolei pozostaje w zgodzie z wytycznymi UE co do rozwijania stosunków dobrosąsiedzkich. Wprowadzenie w tej dziedzinie większej ilości elementów kulturowych, a także wspieranie już istniejących, z pewnością spotka się z poparciem państw członkowskich.

Geograficzne podobieństwa w polityce państw członkowskich UE wykraczają poza wsparcie dla krajów bezpośrednio sąsiadujących z Unią od wschodu i południa. Zarówno dawni, jak i nowi członkowie UE starają się zachować równowagę w stosunkach z Rosją i Stanami Zjednoczonymi. W przeciwieństwie do tego, UE nie utrzymuje żadnych oficjalnych stosunków kulturalnych, poza niektórymi programami edukacyjnymi.

Niektóre spośród byłych państw kolonialnych (np. Francja i Wielka Brytania) z różnych powodów utrzymują bliskie stosunki z terytoriami niegdyś podległymi w Afryce Subsaharyjskiej, a także na Dalekim i Bliskim Wschodzie. Relacje te są współbieżne z wytycznymi programu unijnego APC, a także inicjatywy ASEAN (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej). Niektóre mniejsze państwa członkowskie UE również przejawiają zainteresowanie tymi regionami geograficznymi, np. Holandia w odniesieniu do Indonezji, Surinamu i RPA, a także Portugalia w stosunku do niektórych spośród byłych kolonii. Inne kraje UE widzą swych potencjalnych partnerów w krajach Dalekiego Wschodu, np. Chinach i Indiach, starają się także umacniać istniejące relacje z Japonią (oparte głównie na stosunkach handlowych). Mimo iż powody współpracy mogą być różne, jednak zbieżność interesów państw członkowskich otwiera pole dla rozlicznych wielostronnych inicjatyw.

Niektóre spośród państw członkowskich kultywują relacje z regionami w dużym stopniu nieuwzględnionymi jeszcze w obecnych programach UE, np. stosunki Hiszpanii z krajami Ameryki Łacińskiej lub Łotwy z jej wspólnotami emigracyjnymi w państwach trzecich.

Niniejsze studium nie doprowadziło do odkrycia żadnych poważniejszych konfliktów interesów, które mogłyby naruszyć lub uniemożliwić jakiekolwiek przyszłe formy współpracy.

Trzy główne cele

W niniejszym studium wyłoniły się trzy główne cele wspólnej zewnętrznej polityki kulturalnej:

Bezpieczeństwo
Unia Europejska z pewnością może liczyć na wsparcie w procesie koordynacji przedsięwzięć z dziedziny zewnętrznej polityki kulturalnej, podejmowanych w celu promowania dialogu międzykulturowego oraz zwalczania nietolerancji i uprzedzeń, które mogłyby sprzyjać konfliktom. Unia może być uważana za swoistą siłę sprawczą pomagającą osiągnąć obopólne zrozumienie i rozwiązywać konflikty.

W polityce zewnętrznej wszystkich państw UE można zaobserwować nowe tendencje sugerujące dwutorowe podejście do międzynarodowej polityki kulturalnej – oparte na akceptacji i pozytywnym nastawieniu do wielokulturowej natury społeczeństw europejskich oraz wzbogaceniu artystycznym i ekonomicznym, do jakiego mogą przyczyniać się imigranci.

Widoczność
Unia Europejska z pewnością może liczyć na wsparcie w procesie włączania elementów kulturowych w dziedzinę polityki zewnętrznej, co w rezultacie pozwoli na zbudowanie silnego, jednolitego wizerunku państw współpracujących ze sobą w atmosferze szacunku i różnorodności kulturowej . Unia byłaby postrzegana jako pozytywny i myślący przyszłościowo zwarty układ w globalnym społeczeństwie.

Rozwój gospodarczy
Unia Europejska z pewnością może liczyć na wsparcie w procesie włączania elementów kulturowych w dziedzinę polityki zagranicznej w celu promowania wymiany kulturowej i gospodarczej. Zamiarem Unii jest kształtowanie szerszego rynku dla promowania europejskiego dziedzictwa kulturowego i instytucji kulturalnych, a także wspieranie współpracy logistycznej, na której zyskałyby wszystkie państwa członkowskie.

Jeden z najsilniejszych argumentów na rzecz zwiększonej koordynacji i stymulacji przedsięwzięć UE jest oparty na rozbieżności między wspólnotą interesów i zamierzeń a środkami potrzebnymi do ich wdrożenia, co spowodowane jest przez różnicę możliwości większych i mniejszych państw członkowskich.

W opinii wielu osób, jednym z największych wyzwań stojących przed Unią jest takie wyważenie dążeń i możliwości, aby móc prezentować spójną europejską wizję za granicą, a jednocześnie umocnić Europę wewnętrznie. Z analizy dokumentów dotyczących polityki poszczególnych państw członkowskich, a także mniej oficjalnych wypowiedzi wynika, że wielu „euroentuzjastów” wolałoby uniknąć konsekwencji wspólnej polityki z obawy przed przed wydatkami budżetowymi, a także przed krytyką, z jaką mogą spotkać się tworzone przy tej okazji „struktury biurokratyczne”.

Propozycja dalszych badań
Zalecany jest zatem kolejny etap badań, przyjmujący za punkt wyjścia wybrane przedsięwzięcia i analizujący rzeczywistą sytuację. Należy sprawdzić, czy niniejsze rezultaty mają odbicie w istniejących programach, zobowiązaniach budżetowych itd. Miałoby to na celu stwierdzenie, w jakim stopniu kierunki polityki rozpoznane w niniejszym raporcie są realizowane w praktyce, dokąd zmierza narodowa debata na ten temat w poszczególnych krajach oraz jaki jest faktyczny poziom współpracy. Wywiady z ministrami oraz czołowymi politykami każdego z państw mogłyby pomóc w dokładniejszym ustaleniu, czy deklaracje państw członkowskich są prawdziwe i czy są wspierane konkretnymi programami. Byłoby to również pomocne w porównaniu wyników osiąganych przez wielostronne i dwustronne działania kulturalne.

Konieczne są również dalsze badania roli, jaką w procesie wielostronnej współpracy odgrywają niezależne „zdystansowane“ instytucje, organizacje pozarządowe, a także organizacje z sektora prywatnego. Chociaż ostateczna decyzja co do tworzenia wspólnej europejskiej polityki leży w gestii rządów poszczególnych państw, potencjalne drogi współpracy umożliwione przez Unię mogą sprawić, że przyszła skoordynowana zewnętrzna polityka kulturalna (np. koncepcja tworzenia „partnerstw” z innymi interesariuszami) będzie bardziej atrakcyjna. Przede wszystkim jednak badania doprowadziłyby do lepszego przeanalizowania „szczupłych” (tj. niewymagających dużych nakładów finansowych) możliwości tworzenia różnych form współpracy, koordynacji oraz bodźców do wspólnego działania.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------

Polityka kulturalna zmienia się cały czas i w związku z tym, a także w reakcji na główne ustalenia przedstawione w książce, w sekcji LabforCulture Research Online dokonano przeobrażeń, umieszczając w nim i udostępniając wszystkie odniesienia do dokumentów i stron internetowych mających znaczenie dla takich badań. Sekcję LabforCulture Research Online zaktualizowano od czasu jej publikacji i użytkownicy mogą znaleźć w niej najbardziej aktualne odniesienia, a także przesyłać nowe publikacje do grudnia 2006 r.

Annex I